Dialog z tradycją w projekcie międzygeneracyjnym - Złoty Piasek

Próba odpowiedzi na pytanie czy jesteśmy sobie obcy?

Od października 2005 roku w naszej szkole grupka młodych ludzi z klasy Id brała udział w projekcie ZŁOTY PIASEK.

Projekt ten, zainicjowany 5 lat temu przez Stowarzyszenie Tratwa, dotarł również do naszej szkoły. Głównym jego celem była próba konfrontacji młodości ze starością oraz stworzenie sytuacji, w której obie grupy mogłyby się spotkać, podzielić doświadczeniami oraz podjąć próbę nawiązania nici porozumienia, która dałaby możliwość podjęcia w dialogu. Aby tego doświadczyć uczestnicy projektu wzięli udział w cyklu warsztatów poświęconych umiejętności komunikowania się i prowadzenia wywiadów oraz podjęli analizę obaw i uprzedzeń, jakimi często kierują się zarówno ludzie starsi wobec młodych jak i młodzi wobec starszych. Niedługo po pierwszych warsztatach uczestnicy projektu wyruszyli z pytaniami do mieszkańców olsztyńskiego Domu Pomocy Społecznej - Kombatant. Równolegle prowadzone były spotkania z animatorami projektu, podczas których omawiano i analizowano zebrane informacje oraz poszukiwano dalszych, istotnych pytań do prowadzenia dialogu.

Teren, na którym mieszkamy - Warmia jest swoistym mikrokosmosem kultur. Można tu spotkać Warmiaków, ludność pochodzenia niemieckiego, ukraińskich przesiedleńców z akcji Wisła, polskich uciekinierów ocalałych z rzezi wołyńskiej, repatriantów wileńskich i białoruskich, przesiedleńców z wielu regionów Polski. Udając się z licznymi wizytami do Domu Kombatanta, młodzi mieli okazję zetknąć się z pokoleniem, którego korzenie wywodzą się z wielu często odległych od naszego regionów, ale również "pokoleniem, które skrywa w sobie pamięć trzech światów - świata tradycyjnej zakorzenionej kultury, koszmaru wojny i przesiedleń i wreszcie utopii realnego socjalizmu. Jest to pamięć trudna i zupełnie obca młodym ludziom".

Spotkanie z ludźmi starszymi to nie tylko uświadomienie sobie, że nasz region cechuje wielokulturowość, że jego kulturę tworzy pamięć i tradycja ludzi pochodzących z wielu odległych miejsc, ale to również spotkanie z żywym człowiekiem o zdecydowanie odmiennych doświadczeniach i przeżyciach, to próba odczucia empatii, zrozumienia, a przede wszystkim odnalezienia tego, co ponadczasowe, ważne i użyteczne nie tylko dla minionych, ale również przyszłych pokoleń. To próba postawienia sobie wielu pytań ważnych dla nas samych, ważnych tu i teraz.

Młodzi mieli okazję poznać losy ludzi z różnych miejsc, ich indywidualne historie osadzone w historii powszechnej, zebrane podczas życia doświadczenia, odczucia, nadzieje, strach i wierzenia. Część zebranych informacji to również tak zwane zabobony, mądrość ludowa, która tworzy zabytki tradycji. Mądrości ludowej nie należy zupełnie lekceważyć, ponieważ często posiada ona przejrzyste psychologiczne i dość racjonalne uzasadnienia.

Z zebranych przez siebie informacji, uczestnicy projektu wyłonili te, które wydały im się najistotniejsze. Zostały one opracowane, oraz ułożone w pewien system przyczynowo-skutkowy, a w trakcie warsztatów z artystami plastykami sporządzono obrazy- kolaże, będące zapisem łączących się ze sobą pod różnymi aspektami historii. Nie miały to być proste ilustracje, lecz mnemotechniczny zapis najważniejszych elementów, symboli, sensów oraz możliwych znaczeń odkrytych w trakcie prac nad zebranymi opowieściami.

W ten sposób powstały dwa "opowiadaki". Pierwszy, sporządzony w formie koła fortuny, przedstawiał historie związane z ocaleniem. Część zebranych przez młodzież opowieści dotyczyła czasów wojny, a więc zetknięcia się częstokroć z sytuacjami ekstremalnymi, niebezpiecznymi, zagrażającymi życiu, często nietypowymi. Uniknięcie śmierci lub utraty bliskich zależało od wielu różnych czynników, czasami zależnych od ludzi, częściej związanych z przypadkiem czy też przeznaczeniem. Od śmierci ratował naszych bohaterów często drugi człowiek lub ich własny spryt, niekiedy sam nieprzyjaciel, umyślnie lub przypadkiem, czasami los lub zaistniała sytuacja, kiedy indziej odwaga lub słabość ludzka.

Zapis w formie koła fortuny, gdzie wybór historii zależał od słuchaczy, a nie osób opowiadających, wymagał od uczniów czujności. Historie przez nich prezentowane wybierane były losowo, jednak każda z nich gdzieś, w którymś momencie, spotykała się z inną. Analiza przyczyn i skutków, szukanie pytań a potem odpowiedzi umożliwiły spojrzenie na zebrany materiał jako całość, a nie jako fragmenty odrębnych opowieści.

Drugi "opowiadak" był próbą zapisu zebranej od ludzi starszych mądrości ludowej. Składał się z dwóch kół. Na wewnętrznym kole zapisane zostały dramaty ludzkie; choroby, różnego rodzaju niepowodzenia, gnębiące ludzi klęski żywiołowe, lęki oraz inne tragedie życiowe, zaś na kole zewnętrznym sposoby, w jakie ludzie sobie z nimi radzili, czyli tak zwana magia sympatyczna wiążąca podobne z podobnym. Elementy świata zewnętrznego pomagały w rozwiązywaniu dramatów ludzkich - tak, więc zaognione rany leczono ogniem, aby pozbyć się lęku skakano przez oset, poświęcony i rozkruszony chleb ratował dom przed spaleniem, podobnie jak łopata od chleba, przy pomocy której wkładano chleb do pieca.

Ten nieco inny niż znany nam dziś sposób spojrzenia na świat, w którym magia symboli, siła przedmiotów i zjawisk miała wpływ na życie ludzkie, przedstawiał człowieka jako integralną część całości świata, a nie grupę indywidualnych jednostek nim rządzących.

"Opowiadaki" będące wizualnym zapisem zebranych informacji posłużyły uczniom jako mapa, którą młodzi opowiadacze wykorzystali w publicznych prezentacjach prowadzonych metodą storytellingu. Pierwszy mini spektakl przygotowany przez młodzież został przedstawiony bohaterom historii, mieszkańcom Domu Kombatant, od których te opowieści pochodziły. Ten rodzaj spotkania na gruncie sztuki miał zachęcić do dalszego dialogu, konfrontacji, był rodzajem podziękowania i wyrażeniem uznania dla historii oraz jej bohaterów jak również ukazał młodych jako odbiorców a zarazem w współtwórców tego procesu. Taka metoda pracy staje się bardzo wartościowa dla uczestników, ponieważ za pomocą zadawanych sobie pytań odkrywają nie tylko innych oraz ich historie, ale również siebie. Kolejne dwie prezentacje odbyły się w naszej szkole. Uczniowie przedstawili swój mini spektakl podczas lekcji historii w swojej klasie, zorganizowano następnie pokaz otwarty dla nauczycieli oraz uczniów naszej szkoły, gdzie oprócz mini spektaklu zostały omówione główne założenia projektu.

Projekt Złoty Piasek - daje szansę na odnalezienie form, które pomagają młodzieży w kształtowaniu umiejętność prowadzenia dyskursu z przeszłością i tradycją, a także umożliwia zrozumienie swoich najbliższych. Skłania do traktowania najbliższego otoczenia jako źródła wiedzy i doświadczeń, proponuje alternatywny sposób na poznanie i upowszechnienie podstawowej wiedzy o tradycjach kulturowych regionów, z których przybyli na Warmie ludzie tutaj mieszkający, dziadkowie i babcie uczniów, pomaga przekraczać istotne bariery etniczne, społeczne, pokoleniowe oraz stawia dziadków, nauczycieli i uczniów w nieco innym niż codzienny czy też szkolny kontekst, w kontekście, w którym wszyscy stajemy się badaczami i odkrywcami różnych aspektów życia i twórczości, gdzie razem odkrywamy przeszłovć i życie naszych dziadków, babć, czy starszych od nas pokoleń a przede wszystkim w kontekście, w którym wspólnie możemy poszukać istotnych dla nas pytań i odpowiedzi.

Tekst Magdalena de Laurans we współpracy z Ryszardem Michalskim

Wypowiedzi uczestniczek projektu